Joodse onderduikers in Haskerland


Joodse onderduikers in Haskerland
© Foto voorblad: Stichting Ut Eigen Gea, gepubliceerd onder de licentie/disclaimer: Rechthebbende bij ons onbekend

Het verhaal beschrijft het lot van het Joodse echtpaar Fritz en Helene Tauber, afkomstig uit Oostenrijk. Zij vluchtten in 1938 naar Nederland om aan het nazi regime te ontsnappen, maar kregen ook hier te maken met vervolging. In 1942 werden zij opgepakt en naar Kamp Westerbork gebracht. Na hun vrijlating leefden zij voortdurend in onzekerheid en dreigde opnieuw deportatie. Dankzij collega Haitse Wiersma en diens broer Sjoerd Wiersma uit Joure vonden zij een onderduikadres in Friesland. Vanaf januari 1943 verbleven zij op verschillende boerderijen, waar zij ondanks voortdurende angst bescherming kregen. Op 17 april 1945 maakten zij de bevrijding mee. Na de oorlog bleven zij in Nederland wonen.

Een verhaal over twee Joodse onderduikers in Haskerland

(Het complete verhaal)

In april 2005 is het 60 jaar geleden dat Kamp Westerbork werd bevrijd. Via dit doorgangskamp zijn tienduizenden Joodse Nederlanders naar de Duitse vernietigingskampen gedeporteerd. Meer dan 100.000 joden uit Nederland hebben de oorlog niet overleefd. Een kleine groep slaagde erin om onder te duiken. Fritz Tauber was één van hen. Nadat hij samen met zijn vrouw korte tijd gevangen had gezeten in Kamp Westerbork, zorgde Sjoerd Wiersma uit Joure ervoor dat het echtpaar kon onderduiken in Haskerland. Op een onderduikadres in Lemsterland maakten zij op 17 april 1945 de bevrijding mee. In de zomer van 1943 schreef Tauber zijn herinneringen op aan de ingrijpende tijd die was voorafgegaan aan de onderduikperiode. Dit verhaal is onlangs onder de titel “Rondom Westerbork” uitgegeven door het Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Tauber kwam uit Oostenrijk

Fritz en Helene Tauber zijn afkomstig uit Oostenrijk. Fritz is geboren in 1906 en Helene (geboren Búks) in 1908. Ze vluchtten in 1938 naar Nederland. Als gevolg van de Anschluss, toen Oostenrijk bij nazi-Duitsland werd gevoegd, zagen zij geen toekomst meer in hun vaderland. 'Met 25 gulden en een passerdoos en een grote portie moed en vertrouwen’ kwamen de Taubers aan in Nederland. Omdat Tauber in het bezit was van een arbeidsvergunning kon hij direct gaan werken als constructeur bij Smit en & Co’s Transformatoren fabriek in Nijmegen. In deze stad zou het echtpaar ook gaan wonen. Maar ook hier waren de Taubers uiteindelijk niet veilig voor de nazi’s. In mei 1940 werd Nederland bezet door Duitsland. Al snel volgden tal van anti-Joodse maatregelen. In 1941 moesten de Taubers zich als Jood laten registreren en even later kregen zij een J in hun persoonsbewijs en waren ze herkenbaar als Jood. Ook in Nijmegen verschenen bordjes met de tekst 'voor joden verboden’ bij parken, hotels, cafés, restaurants en bioscopen. Het net dat de bezetter spande om de joodse bevolking, werd steeds strakker aangetrokken. Het aantal anti-Joodse maatregelen nam steeds meer toe. Uiteindelijk zouden deze maatregelen leiden tot de deportatie en vernietiging van het overgrote deel van de joodse bevolking. In 1942 werd Kamp Westerbork een doorgangskamp. Vanaf de zomer dat jaar tot in de zomer van 1944 reden er bijna wekelijks treinen naar de vernietigingskampen. In 1942 werden de Taubers al snel geconfronteerd met geruchten dat de provinciesteden 'joden vrij’ zouden worden gemaakt, maar in hun onverwoestbaar optimisme schoven zij de gedachte aan dat feit altijd weer naar de achtergrond. Ze bleven hopen. De directeur van Smit & Co probeerde voor Tauber een Sperrstempel te krijgen, zodat het echtpaar niet zou worden opgepakt. Maar meer dan een brief waarin werd bevestigd dat hen uitstel zou worden verleend en het officiële Sperrstempel werd verwacht, leverde dit helaas niet op. De brief bleek waardeloos. Op 18 november 1942 werden de Taubers opgehaald door een Nederlandse politieagent en een man in burger.

In kamp Westerbork

De volgende avond arriveerden zij in kamp Westerbork. Eenmaal aangekomen, probeerde Tauber direct contact te leggen met zijn firma in Nijmegen. Via iemand van de Joodse Raad werd een briefkaart naar de firma Smits gestuurd met een ver zoek om vrijstelling. Veel hoop op succes had Tauber niet. Het eerdere optimisme was helemaal verdwenen. Zijn angst om met een van de volgende transporten te moeten vertrekken, was erg groot. Ook een brief van de firma Smits dat alles op alles zou worden gezet om hem te helpen, kon hierin geen verandering brengen: “ik had de hoop al opgegeven. Bij het aanschouwen van zo veel opeengehoopte ellende kon ik aan een uitzondering voor mij niet meer geloven”. Tauber maakte zich geen enkele illusie over de bedoelingen van de nazi’s. Hij geloofde niet dat de jo- den in Duitsland of Polen zouden worden tewerkgesteld: “Elk nuchter denkend mens wist toch bij voorbaat dat het om de uitroeiing van de joden ging en niet om de tewerkstelling in Duitsland zoals de officiële titel van deze massamoord was”. Dit dacht Tauber al in 19421 Groot was dan ook de blijdschap dat hij korte tijd later samen met z’n vrouw werd vrijgelaten. In Nijmegen werden ze hartelijk ontvangen door vrienden en bekenden. Maar twee dagen later wachtte hen een nieuwe teleurstelling. De Taubers hoorden in Amsterdam, waar ze het Sperrstempel op zouden halen, dat ze in de hoofdstad moesten blijven. Ze werden bij een joodse weduwe ingekwartierd. Tauber kreeg weliswaar een reisvergunning, zodat hij in Nijmegen kon blijven werken, maar een Sperrstempel kregen de Taubers niet, zelfs het ont- slagbewijs uit Westerbork werd hen afgenomen. Opnieuw waren ze vogelvrij. Weer probeerde de firma Smit van alles om een vrijstelling te krijgen, maar tevergeefs. Collega’s raadden hem aan om onder te gaan duiken. Maar Tauber zag daartoe geen kans: hoe moest hij aan geld en aan een onderduikadres komen? Hij durf de niet meer te hopen: “Ik vroeg ook niemand om hulp omdat ik van niemand hulp verwachtte en mijn toestand als volstrekt hopeloos inzag”. De hoop flakkerde even op toen een 'welgestelde heer’ de Taubers aanbood om hun onderduik te betalen. Maar enkele dagen later kwam deze man terug op z’n belofte. Opnieuw stortte de wereld van Tauber in: “Als een dodelijk gewond dier kroop ik ineen, iedere aanraking met de buitenwereld zo veel mogelijk vermijdend. Achter ieder woord dat tegen mij gezegd werd, zocht ik achterdochtig de leugen. Mijn geloof in het goede was vernietigd, ik zag slechts de triomf van het kwade”. Maar net toen de Taubers alle hoop hadden laten varen, nam de situatie weer een keer.

Hulp van collega Haitse Wiersma

Op de laatste dag voor de kerstvakantie van 1942 kwam Tauber in aanraking met een collega die de naam Haitse Wiersma droeg en zich het lot van de Taubers aantrok. Hij beloofde Tauber alles te zullen doen om een onderduikadres voor hem te vinden. Het wachten duurde lang en de spanning nam steeds meer toe, helemaal nadat de Taubers hadden gehoord dat er grootscheepse razzia’s op til waren. Maar een paar dagen na nieuwjaarsdag kwam de collega met het verlossende nieuws dat zijn broer, Sjoerd Wiersma uit Joure, een onderduikadres in Friesland had gevonden. De Jouster Sjoerd Wiersma speelde een belangrijke rol in het Friese verzet. Hij onderhield intensieve contacten met de Amsterdamse verzetsgroep van 'Piet van Doorn’ (P. A. Meerburg). Dankzij van Doorn en Wiersma hebben talloze joodse mensen een onderduikadres gevonden in Friesland. Op 6 januari, ’s morgens vroeg, vertrokken de Taubers met de trein uit Amsterdam. 'In de duisternis begon het licht’, zou Tauber later schrijven. Via Zwolle en Leeuwarden reisde het echtpaar naar Sneek, waar ze werden opgevangen door Sjoerd Wiersma. Na een ijskoude fietstocht kwamen ze na enkele uren aan op hun onderduikadres in Rotsterhaule. De Taubers doken onder op de boerderij van Johannes Kuipers en Lammie Kuipers-Huisjes. Het echtpaar had drie kleine kinderen – allemaal meisjes – en was protestants. De Taubers werden snel opgenomen in het gezin. Voor de meisjes waren ze oom Fré en tante Leni. Helene hielp mee in de huishouding. Fritz deed klusjes en werkte mee op de boerderij. Daarnaast schreef, tekende en schilderde hij. De angst om te worden ontdekt was continu aanwezig. Als er vreemden naderden, moest het echtpaar steeds schuilen, tot grote verwondering van de kinderen. Maar uiteindelijk waarschuwden zij hun 'oom’ en’ tante’ uit zichzelf als er onbekenden aankwamen. Het echtpaar realiseerde zich terdege welke risico’s de Kuipers namen door hen in huis te nemen: “Niet alleen vreesden wij voor ons eigen leven maar vooral de gedachte dat een vader van drie kleine schattige kinderen door ons in het ongeluk gestort kon worden, was zo kwellend”.  Maar Kuipers wilde hier niets van weten: “het gaat om jullie leven en dat moeten wij zien te redden”. In juni 1944 dreigde er verraad en moesten de Taubers ergens anders worden ondergebracht. Ze doken eerst onder bij de familie Bruin in Echtenerbrug en later bij Klaas en Margje Jansma in Echten. Op het laatste adres zouden zij op 17 april de bevrijding meemaken De Taubers bleven na de oorlog in Nederland wonen. Het echtpaar wilde geen kinderen uit angst dat zij hetzelfde als hun ouders zouden meemaken. Het contact met de familie Kuipers bleef tot aan hun dood bestaan. Helene overleed in 2003 en Fritz een jaar later.

© Tekst: Folkert J. Ringnalda
Lees meer

Gerelateerde informatie


Foto’s



Reageren

Via onderstaand formulier kunt u een reactie achterlaten voor de auteur of de eigenaar van het item. (Stichting Ut eigen Gea)